Έκδοση: 2015
ISBN: 978-960-562-881-9
Σελίδες: 264
Συγγραφέας: Κ. Στεφάνου

Με το παρόν έργο «Το νομικό σύστημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης» συμπληρώνονται οι διεπιστημονικές προσεγγίσεις της Ευρωπαϊκής Ολοκλήρωσης. 

Η αφετηριακή παραδοχή του έργου συνίσταται στο ότι μέσω της ιδιότυπης διεργασίας της «δια του δικαίου ενοποίησης», το ίδιο το δίκαιο υπέστη μεταλλαγές ως μέσο ή εργαλείο της ενοποίησης. Με τη θέσπιση του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων κορυφώθηκαν οι πορείες αυτονόμησης και συνταγματοποίησης της ενωσιακής δικαιοταξίας. 

Με το έργο αυτό καταδεικνύεται με ποιο τρόπο το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με τη βοήθεια των Γενικών Εισαγγελέων, έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη δογματική θεμελίωση της ενωσιακής δικαιοταξίας αλλά και στη διασφάλιση της αποτελεσματικότητάς της. Η Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλει εν πολλοίς την εξέλιξη στο φαινόμενο της «δια του δικαίου ενοποίησης». Πρόκειται για ένα μοναδικό και χωρίς προηγούμενο φαινόμενο στη διεθνή κοινωνία - που αποτελεί την καλύτερη απάντηση στο αίτημα για ειρηνική συμβίωση και αποδοτική συνεργασία των λαών. 

Ειδικότερα στο παρόν έργο ερευνάται ποια είναι η δικαιοταξία και πώς διαμορφώνεται η σχέση της με τη διεθνή και τις εθνικές δικαιοταξίες, καθώς επίσης και η διαχρονική εξέλιξη αυτών των σχέσεων. Επιπλέον επιχειρείται να απαντηθούν κάποια επί μέρους ερωτήματα που προέκυψαν τα τελευταία χρόνια, όπως τι σηματοδοτούν οι πορείες αυτονόμησης και συνταγματοποίησης της ενωσιακής δικαιοταξίας, τι σηματοδοτεί η διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής του ενωσιακού δικαίου, ποια είναι η προστιθέμενη αξία του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, γιατί η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν προσχωρεί στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ). 

Το έργο περιλαμβάνοντας ειδικότερη ανάλυση του ενωσιακού δικαιοδοτικού συστήματος, αποτελεί ένα εύχρηστο εργαλείο για τον νομικό και τον δικηγόρο.

  • ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ1
  • ΘΕΜΕΛΙΑ1
  • Προλεγόμενα3
  • 1.1 Εγκυρότητα του ενοποιητικού εγχειρήματος6
  • 1.1.1 Η συναρμογή διεθνούς και ενωσιακού δικαίου6
  • A. Η δυναμική των Συνθηκών 6
  • B. Η πρακτική των εξαιρέσεων8
  • Γ. Ο συνταγματικός χαρακτήρας των Συνθηκών10
  • Δ. Η αναθεώρηση των Συνθηκών12
  • Ε. Αποχώρηση κράτους μέλους – Ειδικά καθεστώτα16
  • Στ. Παραπληρωματικές / παρα-ενωσιακές συμφωνίες17
  • Ζ. Δικαστικός έλεγχος - Πόρισμα19
  • 1.1.2 Συνταγματικές εξουσιοδοτήσεις20
  • Α. Γενικές παρατηρήσεις20
  • Β. Προληπτικός έλεγχος22
  • 1.2 Νομιμοποίηση του ενοποιητικού εγχειρήματος24
  • 1.2.1 Το έλλειμμα νομιμοποίησης24
  • Α. Γενικές παρατηρήσεις24
  • Β. Η απονομιμοποίηση του ευρωπαϊκού εγχειρήματος24
  • 1.2.2 Η ανάδυση της ευρωπαϊκής πολιτείας26
  • Α. Ομοσπονδιακές αναλογίες26
  • Β. Ο εκδημοκρατισμός της Ένωσης28
  • ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ33
  • ΠΗΓΕΣ35
  • Προλεγόμενα35
  • 2.1 Πηγές του πρωτογενούς δικαίου36
  • 2.1.1 Συνθήκες36
  • Α. Δομή - Επικαλύψεις Συνθηκών36
  • Β. Χρονική διάρκεια Συνθηκών – Συμμετοχή κράτους μέλους37
  • Γ. Γλώσσες Συνθηκών38
  • Δ. Κανονιστική εμβέλεια διατάξεων των Συνθηκών38
  • Ε. Κανονιστική ένταση - κατάταξη διατάξεων Συνθηκών39
  • Στ. Υπαγωγή σε δικαστικό έλεγχο διατάξεων Συνθηκών45
  • 2.1.2 Πρωτόκολλα - Δηλώσεις45
  • 2.1.3 Γενικές αρχές ενωσιακού δικαίου46
  • Α. Η νομολογία ως πηγή του ενωσιακού δικαίου46
  • Β. Γένεση γενικών αρχών48
  • Γ. Διακρίσεις γενικών αρχών48
  • Δ. Έννομες συνέπειες γενικών αρχών55
  • 2.1.4. Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (ΧΘΔ)59
  • Α. Γένεση του Χάρτη59
  • Β. Έννομες συνέπειες Χάρτη60
  • 2.2 Πηγές του παράγωγου δικαίου70
  • 2.2.1 Τυπολογία κανόνων παράγωγου δικαίου70
  • Α. Δεσμευτικές και μη δεσμευτικές πράξεις70
  • Β. Νομοθετικές και μη νομοθετικές πράξεις72
  • 2.2.2 Προϋποθέσεις ισχύος πράξεων παράγωγου δικαίου75
  • Α. Γενικές προϋποθέσεις75
  • Β. Η υποχρέωση μεταφοράς των οδηγιών στις εθνικές δικαιοταξίες77
  • 2.2.3 Χαρακτηριστικά δεσμευτικών πράξεων80
  • Α. Κανονιστική εμβέλεια δεσμευτικών πράξεων 80
  • Β. Κανονιστική ένταση δεσμευτικών πράξεων 81
  • Γ. Κανονιστική πυκνότητα δεσμευτικών πράξεων82
  • Δ. Λυσιτέλεια δεσμευτικών πράξεων – Πεδία εναρμόνισης83
  • Ε. Μια ειδική κατηγορία: Οι διοργανικές συμφωνίες87
  • 2.2.4 Χαρακτηριστικά μη δεσμευτικών πράξεων (ήπιο δίκαιο / soft law)88
  • Α. Συστάσεις και γνώμες88
  • Β. Μη κατονομαζόμενες πράξεις 89
  • 2.3 Η σχέση των εσωτερικών πηγών μεταξύ τους91
  • 2.3.1 Η σχέση μεταξύ των πηγών του πρωτογενούς δικαίου91
  • 2.3.2 Η σχέση πρωτογενούς και δευτερογενούς δικαίου91
  • 2.3.3 Η σχέση των πηγών του παράγωγου δικαίου μεταξύ τους91
  • 2.4 Διεθνές δίκαιο92
  • 2.4.1 Η θέση του διεθνούς εθιμικού δικαίου 93
  • 2.4.2 Η θέση των διεθνών συνθηκών93
  • Α. Ικανότητα σύναψης διεθνών συνθηκών93
  • Β. Αρμοδιότητα σύναψης διεθνών συνθηκών94
  • Γ. Δεσμευτικότητα διεθνών συνθηκών98
  • Δ. Έννομες συνέπειες99
  • Ε. Έλεγχος συμβατού διεθνών συμφωνιών προς το ενωσιακό δίκαιο101
  • 2.4.3 Η θέση των αποφάσεων του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ104
  • Α. Γενικές παρατηρήσεις 104
  • Β. Ενωσιακές κυρώσεις κατά κρατών 105
  • Γ. Ενωσιακές κυρώσεις κατά προσώπων (έξυπνες κυρώσεις / smart sanctions) 106
  • ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ111
  • ΠΕΔΙΟ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣΣΧΕΣΕΙΣ ΕΝΩΣΙΑΚΗΣ ΚΑΙ ΕΘΝΙΚΩΝ ΔΙΚΑΙΟΤΑΞΙΩΝ113
  • Προλεγόμενα113
  • 3.1 Πεδίο εφαρμογής113
  • 3.1.1 Πεδίο εφαρμογής Συνθηκών113
  • Α. Εδαφικό / χωρικό πεδίο113
  • (i.) Εννοιολογικοί προσδιορισμοί113
  • (ii.) Εδαφικά / χωρικά κριτήρια 114
  • Β. Προσωπικό / υποκειμενικό πεδίο114
  • (i.) Τα κύρια υποκείμενα του ενωσιακού δικαίου114
  • (ii.) Διακινούμενοι πολίτες 115
  • (iii.) Ημεδαποί118
  • (iv.) Νομικά πρόσωπα119
  • Γ. Ουσιαστικό / θεματικό πεδίο119
  • (i.) Γενικές παρατηρήσεις119
  • (ii.) Ο επιμερισμός συντρεχουσών αρμοδιοτήτων στο πεδίο του οικονομικού δικαίου120
  • (iii.) Η οριζόντια εφαρμογή διατάξεων των Συνθηκών: το παράδειγμα των ρυθμίσεων για την ισότητα των φύλων121
  • 3.1.2 Πεδίο εφαρμογής γενικών αρχών ενωσιακού δικαίου122
  • Α. Γενικές παρατηρήσεις122
  • Β. Συνάρθρωση οικονομικών ελευθεριών και γενικών αρχών122
  • (i.) Γενικές παρατηρήσεις122
  • (ii.) «Κάθετη» εφαρμογή 123
  • (iii.) «Οριζόντια» εφαρμογή - τριτενέργεια124
  • Γ. Συνάρθρωση κανόνων παράγωγου δικαίου και γενικών αρχών125
  • (i.) «Κάθετη» εφαρμογή125
  • (ii.) «Οριζόντια» εφαρμογή126
  • Δ. Πόρισμα127
  • 3.1.3 Πεδίο εφαρμογής Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων127
  • 3.2 Σχέσεις ενωσιακής και εθνικών δικαιοταξιών130
  • 3.2.1 Αυτονομία της ενωσιακής δικαιοταξίας130
  • Α. Γενικές παρατηρήσεις130
  • Β. Η έννοια της αυτονομίας130
  • Γ. Η διάδραση μεταξύ της ενωσιακής και των εθνικών δικαιοταξιών133
  • 3.2.2 Άμεση ισχύς136
  • Α. Άμεση ισχύς κανόνων πρωτογενούς δικαίου136
  • Β. Άμεση ισχύς κανόνων παράγωγου δικαίου137
  • 3.2.3 Ευθεία εφαρμογή στα άτομα / άμεσο αποτέλεσμα / επικλητό139
  • Α. Γενικές παρατηρήσεις139
  • Β. Η επιστημονική συζήτηση141
  • (i.) Θέσεις141
  • (ii.) Πόρισμα141
  • Γ. Άμεσο αποτέλεσμα / επικλητό κανόνων του πρωτογενούς δικαίου142
  • Δ. Άμεσο αποτέλεσμα / επικλητό κανόνων παράγωγου δικαίου144
  • (i.) Επικλητό κανονισμών144
  • (ii.) Επικλητό οδηγιών 145
  • Ε. Άμεσο αποτέλεσμα - Επικλητό διεθνών συμφωνιών149
  • 3.2.4 Υπεροχή152
  • Α. Η εμπέδωση της αρχής της υπεροχής152
  • (i.) Εθνική ή ενωσιακή προσέγγιση152
  • (ii.) Η στάση του Δικαστηρίου153
  • (iii.) Η στάση των εθνικών δικαστηρίων154
  • Β. Τα όρια εφαρμογής της αρχής της υπεροχής155
  • (i.) Η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων155
  • (ii.) Ο σεβασμός των εθνικών ταυτοτήτων157
  • (iii.) Ο σεβασμός της πολιτιστικής πολυμορφίας161
  • Γ. Εκφάνσεις της αρχής της υπεροχής162
  • (i.) Η υποχρέωση σύμφωνης ερμηνείας των εθνικών κανόνων προς ατελείς διατάξεις οδηγιών162
  • (ii.) Η υποχρέωση σύμφωνης ερμηνείας ενωσιακών κανόνων προς διατάξεις διεθνών συμφωνιών165
  • 3.2.5 Η σχέση της ενωσιακής δικαιοταξίας με τα εθνικά συντάγματα υπό το πρίσμα του «ευρωπαϊκού συνταγματισμού»166
  • Α. Ο «ευρωπαϊκός συνταγματισμός»166
  • Β. Ο συνταγματικός πλουραλισμός και η μεταπολιτειολογία167
  • Γ. Ο διάλογος των δικαιοδοτικών οργάνων168
  • ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ173
  • ΔΙΚΑΙΟΔΟΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ173
  • Προλεγόμενα173
  • 4.1 Φύση ενωσιακού δικαιοδοτικού συστήματος173
  • 4.1.1 Γενικές παρατηρήσεις173
  • 4.1.2 Δομο-λειτουργικά χαρακτηριστικά συστήματος178
  • A. Η δομή του δικαιοδοτικού συστήματος: συγκεντρωτική ή αποκεντρωτική;174
  • B. Ο υποχρεωτικός χαρακτήρας της δικαιοδοσίας του Δικαστηρίου175
  • Γ. Ο αποκλειστικός χαρακτήρας της δικαιοδοσίας του ΔΕΕ-21
  • (i.) Γενικές παρατηρήσεις176
  • (ii.) Η προσχώρηση της Ένωσης στην ΕΣΔΑ176
  • Δ. Αναλογίες με εσωτερικά ένδικα μέσα 178
  • 4.2 Ο έλεγχος της συμπεριφοράς των οργάνων της Ένωσης178
  • 4.2.1 Προσφυγή ακυρώσεως179
  • Α. Οριζόντιες ρυθμίσεις179
  • (i.) Φύση προσφυγής179
  • (ii.) Λόγοι ακυρότητας180
  • (iii.) Προθεσμία άσκησης προσφυγής180
  • Β. Προσφυγές θεσμικών διαδίκων181
  • (i.) Αντικείμενο181
  • (ii.) Ενεργητική νομιμοποίηση181
  • Γ. Ατομικές προσφυγές182
  • (i.) Εισαγωγικές παρατηρήσεις182
  • (ii.) Προϋποθέσεις άσκησης ατομικής προσφυγής ακυρώσεως – Έννομο συμφέρον182
  • (iii.) Αντικείμενο ατομικής προσφυγής – Ειδικές ρυθμίσεις187
  • 4.2.2 Λοιπά ένδικα μέσα188
  • Α. Προσφυγή παραλείψεως 188
  • Β. Αξίωση αποζημίωσης (κατά της Ευρωπαϊκής Ένωσης)189
  • (i.) Ουσιαστικές προϋποθέσεις 189
  • (ii.) Διαδικαστικές προϋποθέσεις191
  • Γ. Επανακαθορισμός προστίμου191
  • Δ. Ένσταση παρανομίας191
  • 4.3 Ο έλεγχος της συμπεριφοράς των κρατών μελών192
  • 4.3.1 Η προσφυγή «επί παραβάσει»193
  • Α. Γενικές παρατηρήσεις193
  • Β. Η διαδικασία «επί παραβάσει»194
  • (i.) Ο ρόλος της Επιτροπής194
  • (ii.) Ειδικές διευθετήσεις196
  • Γ. Η δικαστική απόφαση197
  • (i.) Παραδεκτό προσφυγής197
  • (ii.) Ευθύνη κράτους μέλους197
  • (iii.) Έννομες συνέπειες 199
  • 4.3.2 Η «κυρωτική προσφυγή»200
  • Α. Γενικές παρατηρήσεις200
  • Β. Η επιβολή κυρώσεων200
  • Γ. Η συμμόρφωση της Ελλάδας προς τις αποφάσεις του ΔΕΕ202
  • 4.4 Προδικαστική προσφυγή 202
  • 4.4.1 Προδικαστικό ερώτημα203
  • Α. Αντικείμενο ερωτήματος203
  • (i.) Ερμηνεία ενωσιακού κανόνα203
  • (ii.) Έλεγχος κύρους ενωσιακής πράξης204
  • Β. Υποβολή ερωτήματος: ευχέρεια ή υποχρέωση;204
  • (i.) Αίτημα ερμηνείας 204
  • (ii.) Αίτημα ελέγχου κύρους205
  • 4.4.2 Περιορισμοί υποβολής προδικαστικού ερωτήματος206
  • Α. Δεδικασμένο206
  • Β. Εθνικοί περιορισμοί υποβολής προδικαστικού ερωτήματος207
  • 4.4.3 Συνέπειες της παράλειψης υποβολής προδικαστικού ερωτήματος209
  • 4.4.4 Χρησιμότητα προδικαστικής προσφυγής209
  • 4.5 Η δικαιοδοσία των εθνικών δικαστηρίων210
  • 4.5.1 Η επιβολή των ενωσιακών κανόνων210
  • Α. Γενικές παρατηρήσεις210
  • Β. Η υποχρέωση αυτεπάγγελτης εφαρμογής των ενωσιακών κανόνων211
  • Γ. H παροχή αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας212
  • Δ. Η τύχη των αντίθετων εθνικών ρυθμίσεων – Αγωγή αδικαιολόγητου πλουτισμού215
  • (i.) Ο παραμερισμός εσωτερικής πράξης αντίθετης προς το ενωσιακό δίκαιο215
  • (ii.) Η ακύρωση των αντίθετων προς το ενωσιακό δίκαιο εσωτερικών πράξεων216
  • (iii.) Η τύχη εσωτερικών πράξεων που ερείδονται σε ενωσιακή πράξη που κρίθηκε αντίθετη προς υπερκείμενο ενωσιακό κανόνα216
  • (iv.) Αγωγή αδικαιολόγητου πλουτισμού217
  • 4.5.2 Αξίωση αποζημίωσης κατά του Δημοσίου217
  • Α. Γενικές παρατηρήσεις217
  • Β. Θεμελίωση αποζημιωτικής ευθύνης 220
  • Γ. Καταλογισμός ευθύνης: Η περίπτωση των δικαστικών οργάνων222
  • Καταληκτικές παρατηρήσεις226
  • Αλφαβητικός Πίνακας μνημονευθεισών αποφάσεων ΔΕΕ (πρώην ΔΕΚ) και ΓΔΕΕ (πρώην ΠΕΚ)227
  • Αλφαβητικό Ευρετήριο Όρων237