Έκδοση: 2015
ISBN: 978-960-562-913-7
Σελίδες: 464
Συγγραφέας: Γ. Φουφόπουλος
Διεύθυνση Σειράς: Θ. Φορτσάκης
Πρόλογος: Θ. Φορτσάκης

Η παρούσα μονογραφία έχει ως αντικείμενο την ανάλυση των συστημάτων φορολογίας μερισμάτων στην Ελλάδα και το εξωτερικό, την ανάδειξη των γενικών αρχών που διέπουν τη φορολογία μερισμάτων και το περιεχόμενο της φορολογίας αυτής. Επιχειρεί να δώσει τεκμηριωμένες από θεωρητική, νομολογιακή και συγκριτική άποψη απαντήσεις σε βασικά ερωτήματα για την έννοια μερίσματος, το δικαίωμα φορολόγησης του, unique jewelry το ύψος της φορολογικής επιβάρυνσης στο μέρισμα κ.λπ.. 

Στο Πρώτο Μέρος, που επιγράφεται «Νομιμοποιητικό θεμέλιο», παρουσιάζονται συστηματικά οι λύσεις που έχει ακολουθήσει ο νομοθέτης σχετικά με το φόρο στο μέρισμα σε Ελλάδα και εξωτερικό και αναδεικνύονται οι γενικές αρχές στο ελληνικό, διεθνές και ενωσιακό δίκαιο που διέπουν τη φορολογία μερισμάτων ώστε να διαπιστωθεί εάν είναι νομικά επιτρεπτό να φορολογείται το μέρισμα. 

Στο Δεύτερο Μέρος, που φέρει τον τίτλο «Περιεχόμενο της φορολογίας μερισμάτων», αντιμετωπίζονται τα ζητήματα που αφορούν στο ποιος είναι δυνατό να επιβαρύνεται με φόρο επί του μερίσματος, ποιο μπορεί και ποιο πρέπει να είναι το ύψος της φορολογικής επιβάρυνσης στο μέρισμα και πως διαμορφώνεται ποιοτικά και ποσοτικά το αντικειμενικό περιεχόμενο της φορολογίας μερισμάτων. 

Με τη μονογραφία επιχειρείται για πρώτη φορά μια συστηματική παρουσίαση όλων των νομοθετικών προσπαθειών ρύθμισης της φορολογίας μερισμάτων στην Ελλάδα από το 1955 και η ανάδειξη της τελολογίας κάθε νομοθετικής επέμβασης στο πεδίο αυτό, καθώς και η αναλυτική παρουσίαση των ισχυουσών επιλογών των αλλοδαπών νομοθεσιών. Η εργασία συνοδεύεται από πολυάριθμες υπομνηματικές αναφορές, ενώ εκτεταμένες είναι και οι βιβλιογραφικές αναφορές σε αγγλοσαξωνικές και γαλλικές πηγές της εμπορικής και φορολογικής φιλολογίας. 

Δεδομένης της σημασίας του ζητήματος της φορολόγησης των μερισμάτων τόσο για το νομικό πρόσωπο όσο και για το δικαιούχο, σε βαθμό που η εκάστοτε επιλογή σχετικά με τη φορολογική επιβάρυνση του μερίσματος να επιδρά ακόμη και στην επιλογή του τύπου της επιχειρηματικής δράσης, η παρούσα μονογραφία συνιστά σημαντική συνεισφορά στον κλάδο του φορολογικού δικαίου, στην οποία θα προστρέξουν μετά βεβαιότητας όσοι ασχολούνται με το εταιρικό φορολογικό δίκαιο.

  • ΕΙΣΑΓΩΓΗ1
  • I. Παραγωγικά αίτια της επιλογής του θέματος1
  • II. Δικαιολόγηση του περιορισμού της έρευνας στα διανεμόμενα κέρδη Α.Ε.2
  • III. Αντικείμενο της μελέτης3
  • IV. Μεθοδολογία5
  • V. Υλικό έρευνας6
  • Α΄ ΜΕΡΟΣΝομιμοποιητικό θεμέλιο7
  • Ι. Τελολογία των συστημάτων φορολόγησης των μερισμάτων7
  • Α. Τα ισχύσαντα συστήματα φορολογίας μερισμάτων στην Ελλάδα7
  • 1. Η εξέλιξη της νομοθεσίας με βάση το σκοπό της φορολογίας μερισμάτων8
  • i. Η φορολόγηση με βάση τη φοροδοτική ικανότητα10
  • α. Οι ρυθμίσεις του ΝΔ 3843/195810
  • β. Η δικαιολόγηση των νομοθετικών επιλογών12
  • ii. Η φορολόγηση με αναπτυξιακή διάθεση15
  • α. Οι ρυθμίσεις των νόμων15
  • β. Η δικαιολόγηση των νομοθετικών επιλογών17
  • iii. Φορολόγηση κάτω από την πίεση της δημοσιονομικής ανάγκης18
  • α. Οι ρυθμίσεις των νόμων18
  • β. Η δικαιολόγηση των νομοθετικών επιλογών22
  • iv. Μεικτή πολιτική φορολόγησης μερισμάτων23
  • α. Ο Ν 3943/201123
  • αα. Οι ρυθμίσεις του νόμου23
  • ββ. Η δικαιολόγηση των νομοθετικών επιλογών25
  • β. Ο Ν 4038/201226
  • αα. Οι ρυθμίσεις του νόμου26
  • ββ. Η δικαιολόγηση των νομοθετικών επιλογών26
  • γ. Ο Ν 4110/201327
  • αα. Οι ρυθμίσεις του νόμου27
  • ββ. Η δικαιολόγηση των νομοθετικών επιλογών27
  • δ. Ο Ν 4172/201327
  • αα. Οι ρυθμίσεις του νόμου27
  • ββ. Η δικαιολόγηση των νομοθετικών επιλογών29
  • 2. Βαθμός επίτευξης των νομοθετικών σκοπών29
  • i. Η επιλογή της φορολόγησης ή μη των μερισμάτων29
  • ii. Κριτική της επιλογής των στόχων που εξυπηρετεί η φορολόγηση μερισμάτων31
  • iii. Νομοτεχνικές αστοχίες38
  • α. Ν 3697/200839
  • β. Ν 3842/201040
  • γ. Ν 3943/201144
  • Β. Ο ρεαλισμός των αλλοδαπών συστημάτων45
  • 1. Φορολόγηση εταιρικών κερδών ή μερισμάτων;45
  • 2. Η φοροδιαφυγή κατά τη διανομή μερισμάτων48
  • 3. Το περιεχόμενο των συστημάτων άλλων κρατών50
  • i. Αυστρία50
  • ii. Βέλγιο51
  • iii. Βουλγαρία51
  • iv. Γαλλία52
  • v. Γερμανία54
  • vi. Ηνωμένο Βασίλειο55
  • vii. ΗΠΑ56
  • viii. Ισπανία59
  • ix. Ιταλία60
  • x. Κύπρος61
  • xi. Μάλτα62
  • xii. Ολλανδία63
  • xiii. Πολωνία64
  • xiv. Πορτογαλία64
  • xv. Ρουμανία65
  • xvi. Ρωσία66
  • xvii. Σουηδία66
  • xviii. Τουρκία67
  • Συμπέρασμα67
  • ΙΙ. Γενικές αρχές του δικαίου για την φορολόγηση των μερισμάτων68
  • Α. Οι γενικές αρχές ως νομιμοποιητική βάση68
  • 1. Γενικές αρχές ουσιαστικής δικαιοσύνης69
  • i. Ρυθμιστικό πεδίο της αρχής της ισότητας και εννοιολογικό περιεχόμενο69
  • ii. Αναλογικότητα και η εφαρμογή της στη φορολογία μερισμάτων75
  • 2. Γενικές αρχές διαδικαστικής δικαιοσύνης79
  • i. Κατά την επιβολή του φόρου79
  • a. Αρχή της νομιμότητας του φόρου79
  • β. Μη αναδρομικότητα80
  • ii. Κατά την ερμηνεία του φορολογικού νόμου81
  • α. Έννοια της ερμηνείας - διακρίσεις81
  • β. Εφαρμογή των αρχών και μεθόδων ερμηνείας κατά τη χρήση του όρου μέρισμα σε φορολογικές υποθέσεις92
  • Β. Το Ευρωπαϊκό και το διεθνές δικαιικό πλαίσιο της φορολογίας μερισμάτων98
  • 1. Το διεθνές δίκαιο100
  • i. Οι ρυθμίσεις του άρθ. 10 της Σύμβασης μοντέλου ΟΟΣΑ100
  • ii. Η σημασία του διεθνούς φορολογικού δικαίου για την εννοιολογία του μερίσματος102
  • iii. Η εξειδίκευση της αποφυγής διπλής φορολογίας στα μερίσματα105
  • 2. Η φορολογία μερισμάτων στο ευρωπαϊκό φορολογικό δίκαιο107
  • i. Η αντιμετώπιση του μερίσματος στο ενωσιακό φορολογικό δίκαιο107
  • a. επιβεβαίωση των ενωσιακών αρχών και ελευθεριών108
  • β. επίκληση δημοσίου συμφέροντος115
  • γ. μέθοδοι εξάλειψης των προβλημάτων από τη φορολογία μερισμάτων: σύστημα πίστωσης φόρου - απαλλαγής119
  • ii. Η σημασία της ενοποίησης της φορολογικής βάσης για τη φορολογία μερισμάτων122
  • 3. Οι συνέπειες των ρυθμίσεων του διεθνούς και ευρωπαϊκού δικαίου φορολογίας μερισμάτων στο εσωτερικό δίκαιο124
  • i. Το κύρος του διεθνούς δικαίου - Η δεσμευτικότητα και η ενοποιητική λειτουργία του ευρωπαϊκού δικαίου124
  • ii. Ίση μεταχείριση, αναλογικότητα, ασφάλεια δικαίου και τα όρια εφαρμογής τους126
  • ΙΙΙ. Συμπέρασμα πρώτου μέρους129
  • Β΄ ΜΕΡΟΣΠεριεχόμενο της φορολογίας μερισμάτων133
  • Ι. Φορολόγηση ratione personae133
  • Α. Το πρόσωπο και το αντικείμενο της φορολογικής ενοχής134
  • 1. Η θεμελίωση της αυτοτέλειας των εταιρειών και η άρση της137
  • i. Η αυτοτέλεια των εταιρειών137
  • ii. Η άρση της αυτοτέλειας στο εταιρικό δίκαιο139
  • iii. Κάμψη της αυτοτέλειας στο φορολογικό δίκαιο142
  • iv. Η αρχή της αυτοτέλειας στη φορολογία μερισμάτων148
  • 2. Η προσέγγιση του μερίσματος ως εισοδήματος151
  • i. Το εισόδημα στο φορολογικό δίκαιο152
  • α. Έννοια του εισοδήματος152
  • β. Διάδραση και αυτονομία φορολογικού δικαίου159
  • ii. Έννοια και νομική φύση μερίσματος στο εταιρικό και φορολογικό δίκαιο161
  • a. Εμπορικολογική προσέγγιση της έννοιας του μερίσματος161
  • αα. Νομική θεμελίωση της εμπορικολογικής προσέγγισης161
  • ββ. Φύση του δικαιώματος σε μέρισμα163
  • γγ. Προϋποθέσεις ίδρυσης του δικαιώματος και της αξίωσης164
  • δδ. Διακρίσεις από συγγενείς έννοιες166
  • εε. Δικαιολόγηση του θεσμού του μερίσματος και συμπέρασμα για την έννοιά του166
  • β. Φορολογική προσέγγιση του μερίσματος ως φορολογητέου εισοδήματος167
  • αα. Στο εσωτερικό φορολογικό δίκαιο167
  • αα1. Νομοθετικές αναφορές167
  • αα2. Οι θέσεις της θεωρίας171
  • ββ. Στο φορολογικό δίκαιο άλλων κρατών172
  • γγ. Στο διεθνές και ευρωπαϊκό φορολογικό δίκαιο175
  • γ. Η νομολογιακή προσέγγιση182
  • δ. Συμπέρασμα186
  • Β. Η σύνδεση προσώπου φορολογούμενου και φορολογητέου εισοδήματος188
  • 1. Η Φοροδοτική ικανότητα189
  • i. Φοροδοτική ικανότητα και υποκείμενο του φόρου μερισμάτων189
  • ii. Φοροδοτική ικανότητα και αντικείμενο του φόρου μερισμάτων192
  • 2. Η έννοια και οι συνέπειες της διπλής φορολογίας193
  • i. Η επιρροή της διπλής φορολογίας στον προσδιορισμό της φοροδοτικής ικανότητας193
  • ii. Έννοια και μορφές της διπλής φορολογίας194
  • iii. Η αντιμετώπιση της διπλής φορολογίας μερισμάτων196
  • α. Τα συστήματα εξάλειψης της διπλής φορολογίας στα μερίσματα και εταιρικά κέρδη197
  • β. Η ειδική μεταχείριση των μετόχων - εταιρειών200
  • γ. Αποτίμηση των συστημάτων άρσης της διπλής φορολογίας στα μερίσματα202
  • iv. Η θέση της νομολογίας απέναντι στη διπλή φορολογία206
  • v. Η αναγωγή της αντιμετώπισης της διπλής φορολογίας σε σκοπό του διεθνούς φορολογικού δικαίου208
  • α. Σκοπός των Διεθνών Συμβάσεων Αποφυγής διπλής φορολογίας208
  • β. Μέθοδοι εξάλειψης της διπλής φορολογίας στο Διεθνές φορολογικό δίκαιο209
  • γ. Η εξάλειψη της διπλής φορολογίας στα μερίσματα211
  • δ. Αξιολόγηση της αρχής της αποφυγής διπλής φορολογίας στο διεθνές δίκαιο212
  • vi. Η άρση της διπλής φορολογίας στο ενωσιακό δίκαιο212
  • α. Οι σκοποί του ενωσιακού δικαίου εξάλειψης της διπλής φορολογίας213
  • β. Το σύστημα εξάλειψης της διπλής φορολογίας μερισμάτων στην Ε.Ε.217
  • γ. Συμφωνία ελληνικών συστημάτων φορολογίας μερισμάτων με το ενωσιακό δίκαιο220
  • δ. Αξιολόγηση της αρχής της αποφυγής διπλής φορολογίας στο ενωσιακό δίκαιο225
  • Γ. Συμπέρασμα: Η φοροδοτική ικανότητα του μετόχου προς καταβολή φόρου για τα μερίσματα227
  • ΙΙ. Η ένταση της φορολογίας μερισμάτων231
  • Α. Οριοθέτηση της ελευθερίας του νομοθέτη231
  • 1. Η καταρχήν ελευθερία του νομοθέτη και οι κατευθυντήριες γραμμές άσκησής της232
  • i. Ο κανόνας της ελεύθερης επιλογής του νομοθέτη232
  • α. Έννοια ύψους φορολογικής επιβάρυνσης232
  • β. Διακριτική ευχέρεια του φορολογικού νομοθέτη και η θεμελίωσή της234
  • ii. Οι γενικές κατευθύνσεις της ελευθερίας του νομοθέτη για το ύψος της φορολογικής επιβάρυνσης των μερισμάτων236
  • α. Αναλογική - προοδευτική φορολογία και αρχή της ουδετερότητας στη φορολογία εταιρειών236
  • β. Φορολογικός ανταγωνισμός239
  • γ. Η ευρωπαϊκή προοπτική242
  • δ. Οικονομολογική ανάλυση για το ύψος του φόρου στα μερίσματα243
  • 2. Τα νομικά όρια στην ελευθερία του καθορισμού του ύψους της φορολογικής επιβάρυνσης των μερισμάτων247
  • i. Η ανάπτυξη και οι υποχρεώσεις που συνεπάγεται για τη φορολογία μερισμάτων248
  • α. Η ανάπτυξη ως σκοπός φόρου μερισμάτων248
  • β. H πραγματοποίηση του σκοπού ανάπτυξης και οι ανώνυμες εταιρείες249
  • γ. Σύνδεση ανάπτυξης και μειωμένης φορολογίας254
  • δ. Η θεμελίωση της υποχρέωσης για ανάπτυξη255
  • ii. Οι συνταγματικές ελευθερίες και δικαιώματα258
  • α. Η ανεπάρκεια της επαγγελματικής/επιχειρηματικής ελευθερίας259
  • β. Το δικαίωμα ιδιοκτησίας στη φορολογική επιβάρυνση του μερίσματος259
  • Β. Εφαρμογή της αρχής της ισότητας στο ύψος της φορολογίας μερισμάτων264
  • 1. Η «διαφορετικότητα» της Α.Ε.266
  • i. Η σημασία της Α.Ε. για την ανάπτυξη267
  • ii. Η διαφορετικότητα των συνθηκών της Α.Ε.270
  • α. Συνθήκες που φέρουν την Α.Ε. σε ευνοϊκότερη θέση271
  • β. Συνθήκες επιβαρυντικές της άσκησης επιχείρησης μέσω Α.Ε.272
  • αα. Εποπτικές - Λειτουργικές υποχρεώσεις274
  • ββ. Επιχειρηματικές υποχρεώσεις276
  • γγ. φορολογικές υποχρεώσεις278
  • iii. Η φύση της μετοχικής σχέσης και του μερίσματος288
  • a. Η σύγκριση στη βάση της προέλευσης εξ υποκειμένου του εισοδήματος288
  • β. Η σύγκριση στη βάση της προέλευσης εξ αντικειμένου του εισοδήματος290
  • 2. Φοροδοτική ικανότητα και υπερβολικό φορολογικό βάρος295
  • i. Αγώγιμη αξίωση σε περίπτωση επιβολής υπερβολικού φορολογικού βάρους στα μερίσματα299
  • ii. Οι επισημάνσεις των οικονομικών επιστημών για το υπερβολικό βάρος στα μερίσματα301
  • Γ. Οι αλλοδαπές νομοθεσίες ως προς το ύψος φορολόγησης των μερισμάτων305
  • 1. Γενικές τάσεις διεθνώς305
  • 2. Μεθοδολογικές επισημάνσεις της συγκριτικής έρευνας306
  • 3. Συγκριτική επισκόπηση φορολογικής επιβάρυνσης εταιρικών κερδών και μερισμάτων308
  • i. Κράτη Ε.Ε.309
  • ii. Κράτη εκτός Ε.Ε.309
  • 4. Συμπεράσματα συγκριτικής επισκόπησης310
  • Δ. Συμπεράσματα - πρόταση311
  • ΙΙΙ. Η φορολόγηση μερισμάτων ratione materiae319
  • Α. Η συστηματική διαμόρφωση της «ετικέτας μέρισμα»320
  • 1. Οι νομοθετικές επιλογές ως προς το ποιοτικό περιεχόμενο της φορολογίας μερισμάτων320
  • 2. Οι συνέπειες των νομοθετικών επιλογών323
  • i. Ο κανόνας: τι είναι μέρισμα και τι φορολογείται ως τέτοιο323
  • ii. Εισοδήματα που εμπίπτουν στο πεδίο της φορολογίας μερισμάτων εννοιοκρατικά327
  • α. Προσωρινό μέρισμα ή προμέρισμα327
  • β. Ενδοομιλικά μερίσματα329
  • γ. Αποθεματικά, διανομή - κεφαλαιοποίηση332
  • δ. Εξαγοράσιμες μετοχές338
  • ε. Προνομιούχες μετοχές340
  • στ. Διανομή μερίσματος με τη μορφή μετοχών346
  • ζ. Επικαρπία μετοχής349
  • η. Μετοχές σε συλλογικό λογαριασμό350
  • θ. Συνιδιοκτησία μετοχών351
  • iii. Εισοδήματα που εμπίπτουν στο πεδίο της φορολογίας μερισμάτων εμπειρικά351
  • α. Τόκοι ιδρυτικών τίτλων351
  • β. Μετοχές υπέρ το άρτιο354
  • γ. Λύση εταιρείας και διανομή προϊόντος εκκαθάρισης357
  • δ. Ακυρότητες, καταχρηστικότητα κατά τη διανομή μερίσματος362
  • iv. Εισοδήματα σχετιζόμενα με την Α.Ε. που δεν εμπίπτουν στο πεδίο της φορολογίας μερισμάτων368
  • α. Ωφέλεια από την εξαγορά ιδρυτικών τίτλων368
  • β. Αμοιβές μελών Δ.Σ. διευθυντών, προσωπικού369
  • γ. Δικαίωμα προαίρεσης αγοράς μετοχών (Stock options)375
  • δ. Εξαγορά ιδίων μετοχών - Μερίσματα από ίδιες μετοχές - μείωση μετοχικού κεφαλαίου377
  • ε. Εκχώρηση δικαιώματος σε είσπραξη μερίσματος383
  • στ. Ενέχυρο μετοχών385
  • ζ. Κατάσχεση μετοχών386
  • η. Ομολογίες - Δάνεια με συμμετοχή στα κέρδη387
  • θ. Κέρδη Αμοιβαίων κεφαλαίων και συναφή ποσά390
  • ι. Παράγωγα (Derivatives)393
  • Β. Η «ποσοτική» διάσταση της φορολογίας μερισμάτων396
  • 1. Η σύλληψη του καθαρού φορολογητέου εισοδήματος397
  • i. Η ευρύτητα του κανόνα της έκπτωσης των δαπανών397
  • ii. Η πραγματικότητα για την έκπτωση των δαπανών στους Ν 2238/1994 και 4172/2013398
  • 2. Αναζήτηση του «καθαρού» φορολογητέου εισοδήματος από μέρισμα400
  • i. Δαπάνες που σχετίζονται με την απόκτηση εισοδήματος από μέρισμα401
  • ii. Η θεμελίωση της έκπτωσης δαπανών402
  • ΓΕΝΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ407
  • ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ413